Գործնական քերականություն

  1. Տրված գոյականներից, ածականներից, դերանուններից, մակբայներից և ձայնարկություններից բայեր կազմի´ր:

Ա. Գոյականներից բայեր

  1. Ծաղկել – ծաղիկ → ծաղկել

  2. Քարանալ – քար → քարանալ

  3. Անվանել – անուն → անվանել

  4. Քարոզել – քարոզ → քարոզել

  5. Ձևավորել – ձև → ձևավորել

Բ. Ածականներից բայեր

Մեծանալ – մեծ → մեծանալ

Բարձրանալ / բարձրացնել – բարձր → բարձրանալ

Կարմրել – կարմիր → կարմրել

Տափակել – տափակ → տափակել

Սրել – սուր → սրել

Գ. Դերանուններից բայեր

  1. Ոչնչանալ – ոչինչ → ոչնչանալ

  2. Բոլորվել – բոլոր → բոլորվել (բառը ստեղծագործական է)

  3. Նույնացնել – նույն → նույնացնել

  4. Ամբողջացնել – ամբողջ → ամբողջացնել

Դ. Մակբայներից բայեր

  1. Կրկնել – կրկին → կրկնել

  2. Արագացնել – արագ → արագացնել

  3. Դանդաղել – դանդաղ → դանդաղել

  4. Հաճախել – հաճախ → հաճախել

Ե. Ձայնարկություններից բայեր

  1. Վայելուել կամ վայել – վա՜յ → վայել

  2. Մկկալ – մկըկը → մկկալ

  3. Տզզալ – տը՜զզ → տզզալ

  4. Թռխկալ – թրը՛խկ → թռխկալ

 

2. Տրված բայերից նորերն ստացի´ր` դրանք բաղադրելով Բ խմբի նախածանցների հետ:

Ա. Նայել, կառուցել, գրել, ճառել, դառնալ, հայտնել:
Բ.Անդր, վեր, արտ, հակ, մակ, ստոր:

Նայել

Անդրադառնալ – անդր + նայել → ուշադրություն դարձնել ինչ-որ բանի

Վերնայել – վեր + նայել → վերև նայել

Արտնայել – արտ + նայել → դուրս նայել

Հակնայել – հակ + նայել → հակառակ ուղղությամբ նայել

Մակնայել – մակ + նայել → մակերեսորեն նայել

Ստորնայել – ստոր + նայել → ներքև նայել

Կառուցել

  • Վերակառուցել – վեր + կառուցել → նորից կառուցել

  • Արտակառուցել – արտ + կառուցել → սահմաններից դուրս կառուցել

  • Հակակառուցել – հակ + կառուցել → հակադիր կառուցվածք ստեղծել

Գրել

  • Անդրագրել – անդր + գրել → արձագանքել գրավոր ձևով

  • Վերագրել – վեր + գրել → վեր հղել ինչ-որ մեկին, վերադասին

  • Արտագրել – արտ + գրել → արտա/պատճենել

  • Հակագրել – հակ + գրել → հակառակ կարծիք գրել

  • Մակագրել – մակ + գրել → մակագիր անել

  • Ստորգրել – ստոր + գրել → ստորագրել

Ճառել

  • Անդրաճառել – անդր + ճառել → արձագանքել ճառին

  • Վերճառել – վեր + ճառել → կրկին ճառել

  • Արտճառել – արտ + ճառել → բարձրաձայն կամ հրապարակայնորեն խոսել

  • Հակճառել – հակ + ճառել → հակադրվել ճառով

Դառնալ

  • Անդրդառնալ – անդր + դառնալ → դարձի գալ, նկատի ունենալ

  • Վերդառնալ – վեր + դառնալ → վերադառնալ

  • Արտդառնալ – արտ + դառնալ → դուրս դառնալ (գրականում հազվադեպ է)

  • Հակդառնալ – հակ + դառնալ → հակադրվել

  • Մակդառնալ – մակ + դառնալ → մակերեսային վերադառնում

  • Ստորդառնալ – ստոր + դառնալ

Հայտնել

  • Անդրհայտնել – անդր + հայտնել → արձագանքել հաղորդմանն

  • Վերահայտնել – վեր + հայտնել → կրկին հայտնել

  • Արտահայտել – արտ + հայտնել → զգացմունք կամ միտք ցույց տալ

  • Հակահայտնել – հակ + հայտնել → հակառակ բան հայտնել

  • Մակհայտնել – մակ + հայտնել → մակերեսային հայտնել

  • Ստորհայտնել – ստոր + հայտնել → չհարգալից կերպով հայտնել

3. Արմատի կրկնությամբ տրված բայերը դարձրու բազմապատկական:

Տաշելտաշտաշել

Ծամելծամծամել

Ծախելծախծախել

Ճաքելճաքճաքել

Քաշելքաշքաշել

Ծալելծալծալել

Գզելգզգզել

Խաբելխաբխաբել

Բզզալբզբզզալ

4.Տրված բայերը պատճառական դարձնող ածանցները թվի՛ր:

  • Մեծացնել-աց- / -ց-
        «Մեծ» ածականից → մեծացնել՝ ստիպել մեծ լինել

  • Հեռացնել-աց-
        «Հեռու» → հեռացնել՝ մի բան հեռու դարձնել

  • Գգացնել-աց-
        «Գգալ» բայից → գգացնել՝ ստիպել գգալ կամ նման ազդեցություն թողնել

  • Վախեցնել-եց-
        «Վախ» գոյականից → վախեցնել՝ մեկին վախեցնել, ստիպել վախենալ

  • Հիշեցնել-եց-
        «Հիշել» բայից → հիշեցնել՝ ստիպել հիշել, հիշեցում անել

  • Թռցնել-ց-
        «Թռնել» բայից → թռցնել՝ ստիպել թռնել, կամ տեղաշարժել արագ

  • Տեսցնել-ց-
        «Տեսնել» բայից → տեսցնել՝ ստիպել տեսնել կամ ցույց տալ

5.  Բառաշարքում ընդգծել բայերը՝ 8 բայ:

Արևագալ, թնդալ, ցախավել, զգալ, բղավել, ջահել, հմայել, ավել, շողալ, ձնհալ, շրխկալ, կոշկաթել, ծավալ,  գդալ, սխալ, համակարգել, հողմարգել, ծամթել, ճնշել, անվայել:

Արևագալ, թնդալ, ցախավել, զգալ, բղավել, հմայել, շողալ, շրխկալ,

6. Հետևյալ բառերից սոսկական` ան, են, ն, չ ածանցների օգնությամբ կազմիր ածանցավոր բայեր:
Օրինակ՝ Ծեր — ծեր+ան+ալ

  • Հարցհարցնել, հարցանել
    (հարց տալ)

  • Կիպկիպացնել, կիպել
    (սեղմ դարձնել)

  • Մահմահանալ
    (մեռնել)

  • Գեղեցիկգեղեցկանալ, գեղեցկացնել
    (գեղեցիկ դառնալ / դարձնել)

  • Վախվախենալ, վախեցնել
    (վախ զգալ / վախեցնել մեկին)

  • Մոտմոտենալ, մոտեցնել
    (մոտ գալ / մոտեցնել մի բան)

  • Բազումբազմանալ, բազմացնել
    (շատանալ / շատացնել)

  • Կանգկանգնել, կանգեցնել
    (կանգ առնել / կանգնեցնել)

  • Կույրկուրանալ, կուրացնել
    (կույր դառնալ / կույր դարձնել)

  • Ոչինչոչնչանալ, ոչնչացնել
    (անէանալ / վերացնել)

  • Ուրախուրախանալ, ուրախացնել
    (ուրախ զգալ / ուրախացնել մեկին)

  • Առաջառաջանալ, առաջացնել
    (առաջ գալ / առաջացնել մի բան)

7. Տրված բայերը ածանցման միջոցով դարձնել բազմապատկական, ( ատ, ոտ կոտ, տ)
Օրինակ՝ Մրել-Մրոտել-մուր-ոտ-ել

  • Պատռելպատռոտել, պատռատել

  • Ցատկելցատկոտել

  • Կտրելկտրատել, կտրոտել

  • Նստելնստոտել, նստատել

  • Պոկելպոկոտել, պոկատել

  • Կոտրելկոտրտել, կոտրոտել

  • Թռչելթռվռալ, թռչոտել (հնարավոր ձև)

  • Խոցելխոցոտել, խոցատել

  • Մորթելմորթոտել

  • Գրելգրոտել, գրատել

  • Կապելկապոտել, կապկոտել

  • Տաշելտաշտաշել, տաշոտել

  • Ծախելծախոտել, ծախտել

  • Ջարդելջարդոտել, ջարդրտել

  • Թշշալթշշոտել, թշշատել

  • Նստել (կրկնվում է) → նստոտել

  • Գզելգզգզել, գզոտել

  • Ծամելծամծամել, ծամոտել

  • Ծակելծակոտել, ծակատել

8.Տրված բայերը ածանցման միջոցով դարձնել պատճառական,(ացն, եցն, ցն)
Օրինակ՝ Պայթել-պայթեցնել-պայթել-եցն-ել

  • Նստելնստացնալ

  • Խմելխմեցնալ

  • Խոսելխոսացնալ

  • Հիշելհիշեցնալ

  • Հագնելհագացնալ

  • Իջնելիջեցնալ

  • Քնելքնածնալ

  • Մեծանալմեծացնալ

  • Փախչելփախցնալ

  • Դողալդողացնալ

  • Խաղալխաղացնալ

  • Վախենալվախեցնալ

  • Թռչելթռցնալ

  • Ծիծաղելծիծաղացնալ

  • Փայլելփայլեցնալ

  • Առաջանալառաջացնալ

  • Կարմրելկարմացնալ

  • Կատաղելկատաղացնալ

  • Ամաչելամաչեցնալ

  • Գաղթելգաղթացնալ

  • Հիշելհիշեցնալ (կրկնում է)

  • Նկարելնկարացնալ

  • Թանձրանալթանձրեցնալ

  • Սահելսահեցնալ

  • Դողալդողացնալ (կրկնում է)

  • Շիկանալշիկացնալ

  • Խենթանալխենթացնալ

  • Պայթելպայթացնալ

  • Հագենալհագեցնալ

  • Մոլորելմոլորեցնալ

  • Մտնելմտցնալ

8. Հետևյալ բայերից կազմիր կրավորական բայեր. ազատել, այրել, բռնել, կարդալ, դարսել, մոտեցնել, թափել, իմանալ, լուծել, տեսնել. կարել, հարգել:

  • Ազատելազատագործել

  • Այրելայրածագործել

  • Բռնելբռնագործել

  • Կարդալկարդացագործել

  • Դարսելդարսագործել

  • Մոտեցնելմոտեցուցագործել

  • Թափելթափագործել

  • Իմանալիմացագործել

  • Լուծելլուծագործել

  • Տեսնելտեսագործել

  • Կարելկարագործել

  • Հարգելհարգագործել

9. Կազմել նախադասություններ հետևյալ բայերով. համաձայնել, պահպանել, պաշտպանել, վերաբերել, վերաբերվել, սուզվել, տուժել:

  • Համաձայնել

    • Նա վերջապես համաձայնեց մեր առաջարկին և պատրաստ է աշխատել մեզ հետ։

  • Պահպանել

    • Մենք պետք է պահպանենք բնությունը՝ դրա գեղեցկությունը պահպանելու համար։

  • Պաշտպանել

    • Դու պետք է պաշտպանես քո կարծիքը և չթողնես, որ ուրիշները կասկածեն դրա վրա։

  • Վերաբերել

    • Այս հարցը վերաբերում է մեր օրակարգի հիմնական թեմաներին։

  • Վերաբերվել

    • Նա միշտ վերաբերվում է մյուսներին լիակատար հարգանքով։

  • Սուզվել

    • Սուզորդները սուզվեցին խոր ջրերը՝ գտնելու կորած նավը։

  • Տուժել

    • Նա տուժեց ավտովթարից, սակայն բարեբախտաբար առողջական խնդիրներ չունի։

Մթնոլորտային ճնշում: Մթնոլորտային ճնշման չափումը:

1.Ինչպե՞ս կարելի է ապացուցել օդի առկայությունը մեր շրջապատում:

Երբ փչում ենք փուչիկ, այն լցվում է օդով, ինչը նշանակում է, որ օդը զբաղեցնում է տարածություն։

2.Ի՞նչ է մթնոլորտը:

Մթնոլորտը գազային շերտ է, որը շրջապատում է Երկիրը։ Այն պաշտպանում է մեզ Ուլտրամանուշակագույն ճառագայթներից։

3.Ի՞նչ գազերից է հիմնականում բաղկացած մթնոլորտը: 

Նիտրоген (ածիկազոտ) – մոտ 78%

Օքսիգեն (թթվածին) – մոտ 21%

Արագոն, ածխածնի երկօքսիդ, ջրային գոլորշի և այլ գազեր – մոտ 1%

4.Ինչո՞ւ մթնոլորտի մասնիկները չեն հեռանում Երկրից դեպի տիեզերք:

Մթնոլորտը պահվում է Երկրի գրավիտացիայի ուժով։

5.Ինչո՞ւ մթնոլորտի մասնիկները չեն կուտակվում Երկրի մակերևույթին:

Մթնոլորտը գազ է, իսկ գազի մասնիկները շարժվում են ամեն ուղղությամբ։

6.Ինչո՞ւ է օդը ճնշում գործադրում մարմինների վրա:

Օդը կազմված է մոլեկուլներից, որոնք շարժվում են և բախվում մարմիններին։

7.Ի՞նչն են անվանում մթնոլորտային ճնշում:

Մթնոլորտային ճնշումը այն ճնշումն է, որ մթնոլորտը՝ իր ամբողջ գազային զանգվածով։

8.Ինչո՞ւ է ջուրը խողովակում  բարձրանում  մխոցի հետևից:

Երբ մխոցը քաշում ենք վերև, խողովակի ներսում ճնշումը նվազում է։

9.Բացատրել Տորիչելիի փորձը:

Տորիչելին լցրեց երկար ապակյա խողովակը սնդիկով, ապա գլխիվայր շրջեց այն և տեղադրեց սնդիկով լցված ավազանի մեջ։ Նա նկատեց, որ սնդիկը չլցվեց ամբողջությամբ դուրս՝ խողովակում վերևում առաջացնելով դատարկ տարածք։ Սա ցույց տվեց, որ մթնոլորտը սնդիկի սյունն է պահում տեղում իր ճնշմամբ։

10․ Ի՞նչ կառուցվածք ունի սնդիկային ծանրաչափը:

Սնդիկային ծանրաչափը (բարոմետր) բաղկացած է երկար ապակյա խողովակից, որը լցված է սնդիկով և միացված է սնդիկով լցված անոթին։

11․ Ի՞նչ կառուցվածք ունի անհեղուկ ծանրաչափը:

Անհեղուկ ծանրաչափը հիմնված է էլաստիկ մետաղական տուփի (աներոիդի) վրա, որի ներսում դատարկված գազ չկա։

Կոորդինատային հարթություն

Իրական կյանքի բազմաթիվ իրավիճակներում պահանջվող օբյեկտի դիրքը ճշգրիտ նկարագրելու համար մենք օգտագործում ենք երկու թիվ (մեծություն կամ այլ նշաններ): Օրինակ՝
1․ կինոթատրոններում կամ թատրոններում հանդիսատեսի տեղը նկարագրվում է շարքի և նստատեղի համարով:
2․ Շախմատի տախտակի վրա խաղաքարերի դիրքը նկարագրվում է շարքի և սյունակի համարներով:

Դեռ XVII-րդ դարում ֆրանսիացի մաթեմատիկոս և փիլիսոփա Ռենե Դեկարտը հարթության վրա կետի դիրքը նկարագրելու համար առաջարկեց երկու կոորդինատների մեթոդը: Այդ պատճառով կոորդինատային համակարգը կոչվում է նրա անունով՝ Դեկարտյան կոորդինատային համակարգ։

Դեկարտյան կոորդինատային համակարգն (նկար 1․) ունի մի քանի հատկություն․

1. Հորիզոնական ուղիղը կոչվում է Ox կամ աբսցիսների առանցք, իսկ ուղղահայաց ուղիղը կոչվում է Oy կամ օրդինատների առանցք:

2. Ուղիղների հատման կետը կոչվում է կոորդինատային համակարգի սկզբնակետ: Սովորաբար այն նշանակում են O տառով, 0 թվով:

3. Յուրաքանչյուր առանց (ուղիղ) բաժանված է միավոր հատվածների՝ դրական բացասական թվերը և 0-ն։

4․ Հարթության վրա յուրաքանչյուր (A) կետի դիրքը որոշելու համար գտնում են երկու կոորդինատ՝  x-ը և y-ը (աբսցիսը և օրդինատը) և գրում այսպես՝ A(x;y):

  • Եթե հարթության վրա տրված է կոորդինատային համակարգ, ապա այդ հարթությունը կոչվում է կոորդինատային հարթություն:
  • Կոորդինատային առանցքները հարթությունը բաժանում են 4 մասերի, որոնք կոչվում են քառորդներ:
    **   I-ին քառորդում են գտնվում աբսցիսների և օրդինատների առանցքների դրական մասերը:
    **  II-րդ քառորդում գտնվում են աբսցիսների առանցքի բացասական և օրդինատների առանցքի դրական մասերը:
    **  III-րդ քառորդում են աբսցիսների և օրդինատների առանցքների բացասական մասերը:
    **  IV-րդ քառորդում գտնվում են աբսցիսների առանցքի դրական և օրդինատների առանցքի բացասական մասերը:
Koord_plne_kv.png

Առաջադրանքներ․

1)Ինչի՞ է հավասար օրդինատների առանցքի վրա գտնվող կետի աբսցիսը։

որիզոնական ուղիղը կոչվում է Ox կամ աբսցիսների առանցք, իսկ ուղղահայաց ուղիղը կոչվում է Oy կամ օրդինատների առանցք:

2)Կառուցե՛ք կոորդինատների ուղղանկյուն համակարգ և հարթության վրա նշե՛ք հետևյալ կետերը․

ա)A(-2, -4)

բ)B(0, +3)

գ)C(-1, 0)

դ)D(+1, -2)

ե)E(+5, -5)

զ)G(+4, -4)

է)H(+3, -3)

ը)M(-2, -6)

թ)N(-5, +4)

3)Geogebra ծրագրի օգնությամբ նշե՛ք տրված կետերը և գրե՛ք կետերի կոորդինատները․

4)Կոորդինատային հարթության ո՞ր քառորդում են գտնվում հետևյալ կետերը։Geogebra ծրագրի օգնությամբ նշե՛ք տրված կետերը․

ա)A(-7, +2)

բ)B(+3, +1)

գ)C(-3, -5)

դ)D(-15, +6)

ե)E(+10, 0)

զ)F(0, -30)

է)G(+4, -2)

ը)H(+3, -7)

5)Կառուցե՛ք կոորդինատների ուղղանկյուն համակարգ և նշե՛ք հետևյալ կետերը․

ա)A(+3, +4)

բ)B(-2, +1)

գ)C(-3, -4)

դ)D(0, +1)

ե)E(-5, +3)

զ)F(+3, -5)

է)G(+1, 0)

ը)M(+6, +4)

թ)N(-2, -4)

ժ)P(-1, -3)

6)Geogebra ծրագրի օգնությամբ նշե՛ք տրված կետերը և գրե՛ք կետերի կոորդինատները․

կենսագանություն

1. Համացանցից գտնել հետաքրքիր 10 փաստ երկկենցաղների մասին։\

1․Բացարձակապես բոլոր երկկենցաղները սառնասիրտ են: Հետեւաբար, շրջակա միջավայրի ջերմաստիճանը կարևոր դեր է խաղում նրանց գոյատևման գործում:

2. Բոլոր երկկենցաղները գիշատիչներ են: Նույնիսկ նրանց թրթուրները բուսական սնունդ են ուտում միայն երիտասարդ տարիքում, իսկ հետո անցնում կենդանի սննդի:

3. Ատամները, որոնք ունեն որոշ երկկենցաղներ, նախատեսված չեն որս ծամելու համար: Դա գործիք է այն բռնելու և բռնելու համար: Երկկենցաղները սնունդը կուլ են տալիս ամբողջությամբ:

4. Երկկենցաղների կյանքը սկսվում է ջրի մեջ, բայց դրա մեծ մասը տեղի է ունենում ցամաքում: Կան երկկենցաղներ, որոնք ապրում են բացառապես ջրային միջավայրում, բայց չկան հակառակ բացառություններ, կան միայն տեսակներ, որոնք ապրում են միայն ծառերի վրա խոնավ ջունգլիներում:

5. Այնուամենայնիվ, նույնիսկ ժամանակի մեծ մասն անցկացնելով ցամաքում, երկկենցաղները ստիպված են անընդհատ վերադառնալ ջուր: Նրանց մաշկը թույլ է տալիս ջուրն անցնել, իսկ եթե այն չթրջվի, կենդանին կմեռնի ջրազրկումից: Ինքնուրույն, երկկենցաղները կարող են լորձ արտազատել մաշկը թրջելու համար, բայց նրանց օրգանիզմների ռեսուրսները, իհարկե, անսահմանափակ չեն:

6. Մաշկի թափանցելիությունը, որն այդքան խոցելի է դարձնում երկկենցաղները, նրանց օգնում է նորմալ շնչել: Նրանք ունեն շատ թույլ թոքեր, ուստի նրանց անհրաժեշտ օդի մի մասը մաշկի միջոցով ներթափանցվում է մարմնի մեջ:

7. Երկկենցաղների տեսակների քանակը նույնիսկ չի հասնում 8 հազարի (ավելի ճիշտ, դրանք կան մոտ 7,700 հատ), ինչը բավականին քիչ է կենդանի էակների մի ամբողջ դասի համար: Միևնույն ժամանակ, երկկենցաղները շատ զգայուն են շրջակա միջավայրի նկատմամբ և լավ չեն հարմարվում դրա փոփոխություններին: Հետեւաբար, բնապահպանները կարծում են, որ երկկենցաղների տեսակների մինչև մեկ երրորդը սպառնում է ոչնչացմանը:

8. Երկկե8նցաղների արտաքին տեսքի պատճառները մինչ այժմ բացատրվում են զուտ հիպոթետիկորեն: Ենթադրվում է, որ Երկրի վրա հրաբխային գործունեության արդյունքում օդի ջերմաստիճանն աճել է, ինչը հանգեցրել է ջրային մարմինների ինտենսիվ ջախջախման:

9. Երկկենցաղները ցամաքում ապրող արարածների միակ դասն են, որոնց սերունդն իրենց զարգացման ընթացքում անցնում է հատուկ փուլ `մետամորֆոզ: Այսինքն ՝ դա ոչ թե մեծահասակ էակի կրճատված պատճենն է, որը հայտնվում է թրթուրից, այլ մեկ այլ օրգանիզմ է, որը հետագայում վերածվում է մեծահասակի:

10. Երկկենցաղները գալիս են խաչաձև ձկներից: Նրանք այն վայրէջք կատարեցին մոտ 400 միլիոն տարի առաջ, իսկ 80 միլիոն տարի առաջ նրանք գերակշռում էին ողջ կենդանիների թագավորությունում: Մինչ դինոզավրերը հայտնվեցին

2. Նկարագրել երկկենցաղների մաշկը։

Երկկենցաղների մաշկը մերկ է, զուրկ է թեփուկներից: Սակայն դրա փոխարեն այն հարուստ է լորձ արտադրող գեղձերով: Որոշ երկկենցաղների լորձը խիստ թունավոր է, որի համար նրանք որս չեն դառնում այլ գիշատիչների համար:

3. Նկարագրել երկկենցաղների արտաքին կառուցվածքը։

Երկկենցաղները ցամաք դուրս եկած առաջին ողնաշարավոր օրգանիզմներ են: Շնչում են թոքերով, ունեն եռախորշ սիրտ և արյան շրջանառության երկու շրջան:

Ապրիլ ամսվա կենսաբանության ամփոփում

1․ Ներկայացնել ձկների արտաքին կառուցվածքը և տարածվածությունը (ոսկրային և կրճիկային ձկներ)

Ձկները ողնաշարավոր կենդանիներ են որոնց մարմինը ձևավորված է այնպես, որ հարմար լինի ջրում շարժվելու համար։

Կրծքային լողակներ

Որովայնային լողակներ

 Պոչային լողակ

Գլխում գտնվում է բերանը, աչքերը, քթանցքները։

Ուոսկրային ձկենրի մաշկը պատված է բարակ և հարթ թեփուկներով։

2․ Հ․Հ-ում ինչպիսի ձկնատեսակներ կան և որոնքեն գրանցված կարմիր գրքում։

Սևանի իշխան

Սևանի բեղաձուկ

Արևմտյան բեղաձուկ

Տառեխա

Սիբիրյան թառափ

Կարմրախայտ

Լցքաձուկ

Կարմիրաձուկ

Ատռուկ

3․Ինչպես են բազմանում ձկները և ներկայացնել նրանց ներքին օրգանները։

Ձկների մեծ մասը բազմանում էն ձվադրությամբ։

4․ Ներկայացնել սողունների արտաքին կառուցվածքը և տարածվածությունը։

Մարմինը հիմնականում երկարավուն է։ Օրինակ օձերի մոտ երկարավուն կրիաների մոտ լայն և հարթ։
Սողունները բնակվում են աշխարհի գրեթե բոլոր տաք շրջաններում։

5․ Հ․Հ-ում ինչպիսի սողուններ կան և որոնքեն գրանցված կարմիր գրքում։

Կանաչ մողես

Արևելյան ասպիդ

Բուսակեր պողպատե օձ

Կովկասյան գետնամողես

Թիավարան մողես

Սև օձ

6․Նկարագրել սողունների բազմացումը և ձվի կառուցվածքը։

Սողունների մեծ մասը ձվադրում է օրինակ մողեսները, կրիաները, օձերի մեծ մասը։

Սողունների ձուն էվոլյուցիոն առաջադիմությամբ հարմարեցված է ցամաքային կյանքին։

7․ Ինչու են որոշ կենդանիներին անվանում երկկենցաղներ։

Երկկենցաղ են անվանում այն կենդանիներին, որոնք համ կարողանում են լինել ջրում, համ ցամաքում օրինակ՝ կորոկրդիլոս, կրիա, օձ գորտ։

8․ Ներկայացնել երկկենցաղների արտաքին և ներքին կառուցվածքը (գորտ)։

Գորտը դասական երկկենցաղ է՝ հարմարված և՛ ջրային, և՛ ցամաքային միջավայրում ապրելու համար։

Գլուխ-Լայն է և հարթ, ունի մեծ աչքեր՝ կոպերով և թափանցիկ թաղանթով պաշտպանված։ Գլխի կողմնային մասում գտնվում են փոքրիկ բացվածքներ

Բերան-Լայն բերան, որի մեջ կան փոքրիկ ատամներ վերին ծնոտին։

Պոչ-Մեծահասակ գորտերը պոչ չունեն պոչը կորում է զարգացման ժամանակ։

9․ Ներկայացնել բլոգային աշխատանքները։

 

Արջը

— Իսկ պատահե՞լ է,— հարցրեց Ալանը,— որ դուք մեն-մենակ արջի հանդիպեք։
— Ինչպե՛ս չէ,— պատասխանեց անտառահատը։ — Նա երկար նայում էր ինձ իր կանաչ աչքերով, հետո մենք աչքով արեցինք իրար և բաժանվեցինք։ Մենք անտառի բնակիչներ ենք, իրար հետ կռվելու հարկ չունենք։

Պաուտովսկի «Ձյունածածկ հարթավայրը»

Իրիկունն արջը ձորից դուրս եկավ, իրեն տվեց ուրթի մեջտեղ։ Շուն, կով, կաթ, կթվոր, ձի, խոճկոր իրար խառնեց ու՝ էլի ձորը՝ հետը տանելով դասատու Գևորգ Աբովյանի տատի էնիքը, ասելն ամոթ է, էն էլի՜, որ տատերը հագնում են տակից։ Այդտեղ, վրանի մոտ, հրացանը ձեռքին, կանգնած էր դասատուն։ Իրար տեսան, կանգնեցին, իրար երեսի նայեցին, հետո արջն աչքով արեց, վարտիքը վերցրեց ու՝ ձորը։ Հրացանը ձեռքին՝ դասատուն ընկել էր ու ծիծաղից գալարվում էր։
— Կրակիր, ի՜նչ ես բերանդ բաց արել… Գնա՛, ետևից իջիր, բերանդ բաց ի՜նչ ես ծիծաղում…
— Կոտո… հա՜-հա-հա-հա… կոտորակ է, կոտո-հա՜-հա-հա-հա…
Ձեռքը տվեցին կարաբին, տակը ձի քաշեցին. — Գնա՛, իջի՛ր։
— Նանի, էն որ լվացել էիր՝ ո՞ւր է…Որ լվացել էիր, էդտեղ Փռած էր…— ծիծաղից խեղդվելով ասում էր նա, բայց կթվորուհիները բան չէին հասկանում։
— Իջի՛ր, կհասցնե՛ս, գնա՜:
Ձին քշեց որ գնա՝ ձի՛ն էր քուռակ, փորքաշներն էին թու՜յլ՝ ընկավ։
— Վա՜յ ծաղրածու, ծաղրածու…
Վարտիքի մասին այստեղ սուտ էր. արջը վարտիք չէր տարել։ Մնացածը ճիշտ է։ Արջը գիշերը խոզանոցները մտավ, մյուս օրը մոռուտում վախեցրեց աղջիկներին, հետո վերաձևեց հովվի յափնջին ու շանը։ Խոզերի ականջներից էր կսմթել, աղջիկներից մեկի դույլն էր իրեն պահել, պոկել էր շան ականջն ու պոչը։ Գյուղում կարգին ծիծաղում էին։ Հետո համը հանեց, մի տասը խոզ էր սպանել։ Գյուղում վճռեցին, որ կսպանվի։
Ուրեմն Գևորգը՝ դասատուն, եկավ հին որսորդ՝ Գիրիշի մոտ, որ գնան սպանեն։
— Ասում ես վնաս է տվել, հա՞…—քմծիծաղը բեղի տակ՝ հարցրեց Գիրիշ քեռին։
— Ասում են տվել է։
— Եղա՜վ։ Կսպանենք։ Վնաս է տվել, շատ է տվել՝ կսպանենք։ Ասում ես սպանե՛նք, հա՞:
— Ասում են Գիրիշ քեռու հետ սպանեցեք։
— Եղա՛վ։ Ասել են սպանեցեք՝ կսպանենք։ — Խոսեցնում էր ու պղնձալարով հրացանի փողն ամրացնում խզակոթին։ — Ասում ես դու ուրթում էիր, որ ինքն եկավ, ինչու՞ չկրակեցիր:
— Կոտորակ էր, արջի գնդակ չունեի։
— Կոտորակ էր, արջի գնդակ չունեիր, հասկանալի է։ Բա որ ձի նստեցիր, կարաբինն էլ ձեռքիդ էր, ինչո՞ւ չգնացիր:
— Ձիուց ընկա։
— Ձիուց ընկար…— խոսում էր ու թաքուն ծիծաղում։— Հավատում եմ, կոտորակ էր, կարաբինն ուշ բերին, ձին խամ էր, ձիուց ընկար՝ չսպանեցիր։ Հավատում եմ, հավատում։— Խոսում էր, հետն էլ կամաց-կամաց փաթաթում պղնձալարը։
Փաթաթեց, փաթաթե՜ց, մինչև լարը վերջացավ։
— Գնացինք։
— Բա քեզ հրացա՞ն… էդ հրացանո՞վ։
Գիրիշ քեռին, ուրեմն, որսորդ է, որս է անում։ Ամբողջ օրը հանդերում է լինում, պիտի որ շատ բաներ սպանելիս լինի և պիտի որ արգելված որս էլ որսալիս լինի, և գյուղխորհրդի նախագահ Նիկոլը իրիկունները գալիս է նրա տուն, կաքավի միս ուտում, նստում ու մնում։ «Թվանքը բեր տուր իրեն» — ասում է Գիրիշ քեռին կնոջը։ Գյուղխորհրդի Նիկոլը, արգելված որսի համար, հրացանն առնում տանում է, մյուս իրիկուն նորից գալիս։ Նորից կաքավ ուտում, նորից հրացան տանում։ Այդպես, գրասենյակում մի տասը հրացան է հավաքվում։ Դրանք բոլորը մի իսկական հրացան են։ Մի իսկական հրացանը ցրված է այդ տասի մեջ ու դեռ մի տասի մեջ էլ կցրվի, մեկի փողն է իսկական, երկրորդի խզակոթը, տասներորդի փակաղակը, և իսկական կլինի քսաներորդի նշահատիկը,— մնացածը Գիրիշ քեռին ուրագով-բանով տաշում, սարքում է։ Հա, որսորդի էն կիրքը որ նա ունի, թեկուզ էդ մի մասն էլ չլինի՝ էլի՛ կսարքի,— մաս-մաս կսարքի ու լարով կկապի, էնքան որ՝ տանը միշտ կաքավ լինի։ Կամ արջի միս։ Կամ եղնիկի։
Իսկ եթե ճիշտը կուզեք իմանալ, Նիկոլը ոչ մի անգամ էլ նրա տանը աղավնու միս չի կերել։ Այդ՝ հավի է եղել։ Կամ խոզի։ Կամ մոզու: Եթե կուզեք իմանալ, նա ոչ մի որս էլ չի անում։ Հանդերը մարդուն ուղղակի քաշում են, և ինքը, իր և ուրիշների համար, իմաստ է դնում դրա մեջ՝ ուսից հրացանի պես մի բան կախելով. «Որսորդ եմ, հանդերում որս եմ անում։ էս էլ հրացանս»:
— Դրանով արջ սպանել կլինի՞,— ասաց Գևորգը՝ դասատուն, — էդ մահակով։
— Քոնը կարաբին է, սպանում է. լավ հրացան է:
Որջի տեղը գիտեին, գնացին կանգնեցին գլխին։
— Խելառը մեջն է, — ասաց Գևորգը։ Կարծես երեկ հարբած ու գժություններ արած ընկերոջ մասին էր խոսում։
— Մեջն է՝ կսպանենք։ Թող վնաս չտար, չսպանեինք…— Ու ծերունին տնավարի, կարծես եղբոր տուն էր մտնում, ներս նայեց։—Հը՛-հը՜… Կարելի՞ է, — ու մտավ ներս։
Արթնացավ, իրար երեսի նայեցին, ու արջը սուսուփուս դուրս եկավ: Ծերունին ճամփա տվեց, կողքից անցնելիս ականջին ասաց. «Մեղավոր ես, չէ՞»:
Գևորգը կրակեց բավական ուշ։
Արջի տան դռանը նստած ծիծաղեցին փախչող տանտիրոջ ետևից, թութուն փստացրին և հնարեցին հաշվետվությունը։ «Կրակեցինք՝ չկպավ, դուք հո կրակոցը լսեցի՛ք»:
Հետո վնասներ արջն էլի էր տալիս, և Գիրիշ քեռին ու Գևորգը գնում կրակում էին, մինչև որ «Անշեղ դեպի սոցիալիզմ» թերթի՝ ինքնակամ թղթակիցն իմացավ, որ արջի որսն արգելված է և գրեց թերթին, թե արջի որսն արգելված է, իսկ Գիրիշ քեռին ու Գևորգ Աբովյանը կրակում են։ Շրջկենտրոնից ի գիտություն հայտնեցին արգելքի մասին և ի միջի այլոց՝ տուգանքի չափը։
Ծիծաղը վերջացավ։
— Արջը, ախար, էդ ո՞ր օրվա անվնաս անասունն է։ Մենք կսպանենք, դուք տուգանեցեք, մի տեսնենք էդ ինչպե՞ս եք տուգանելու։
Շրջկենտրոնից ի գիտություն հայտնեցին, որ զգուշացումից հետո տուգանքը լինում է կրկնակի։ «Զգուշացնու՛մ ենք»:
Վախեցան։
Իսկ արջը շարունակում էր վնաս տալ։ Տնտեսությունից մի կով սպանեց։ Հեռախոսով հանգիստ-հանգիստ հայտնեցին շրջկենտրոնին, որ մի կով է սպանել և առաջարկեցին մնալ հեռախոսի մոտ. «նոր զեկույցը չենք ուշացնի»: Եվ մյուս օրը ներկայացրին. «Ոչի՛նչ, մի երինջ՝ մի պոզը կոտրած, իսկի տոհմային էլ չէր․․․»: Շրջկենտրոնից առաջարկեցին սպանել. «Թույլատրվում է ա՛յդ արջին, լսու՞մ եք՝ ա՛յդ, սպանել և միսն ու մորթին ուղարկել շրջկենտրոն, որպես պետական սեփականություն»:
— Արջը բնության զարդն է,— ասացին հեռախոսի այս ծայրից, — մենք բնության զարդ փչացնողը չենք:
Որսորդների բրիգադ եկավ։ Որջին ետևից մոտեցավ օլիմպիական խազերի հաղթող Վասիկո Ղողոբերիձեն, ձախ կողմից՝ Անդրկովկասի քառակի չեմպիոն Հակոբ Մեղրունին, աջ կողմից՝ գրող-որսորդ Վախթանգ Անանյանը, դեմից, տաքսու վարորդ Կարապետ Հարությունյանն ու կուսակցության շրջանային կոմիտեի հրահանգիչ Վիլեն Խաչատրյանը։ Մի կրակոցով փշուր-փշուր արեցին նրա անհասկացող գանգը, փորոտիքը թողեցին այստեղ, միսն ու մորթին տարան մայրաքաղաք։

Ծերունի Գիրիշը հիմա միայն մի հրացան ունի, իսկական։ Հանդերը ձգում, տանում են ծերունուն, և, ուրիշների և իր համար իմաստ դնելով դրա մեջ, ծերունին ուսովն այղ հրացանն է գցում, իբր՝ արգելված որս եմ անում։ Արջի, իհարկե, հանդիպում է։ Հաճախ իրար չտեսնելու են դնում, երբեմն կանգնում, նայում են իրար։ Ծերունին չի կրակում՝ որովհետև տուգանք կա, արջը չի հարձակվում՝ որովհետև հրացանն իսկական է։ Այդքան։ Իսկ աչքով անել՝ էլ չի պատահում, որ իրար աչքով անեն:

Գործնական քերականություն

1․ Կետերը փոխարինիր համապատասխան ժխտական դերանունով:
Աղմուկի մեջ նա չէր լսում նրան, նրա մտքով չէր անցնում, որ բանաստեղծի սիրտը թրթռում է հուզմունքից: Թշնամին կգա կավերի, և չի մնա էլ այն: Բոլորը լուռ էին, նրա շշուկ չէր լսվում: Աշխատասիրության վրա նա այնքան չի զարմանում, որքան ծույլ մարդը: Ամեն ինչ տեսնել և դրան չունենալ, նշանակում է ունենալ հարուստ աչքեր և աղքատ ձեռքեր: Նա այդ ահ չուներ, բացի հորից:

2. Երբ, որտեղ, ինչպես, ինչ դերանունները նախադասությունների մեջ գործածիր մի դեպքում որպես հարցական, մյուս դեպքում` որպես հարաբերական դերանուն:

Երբ
մենք հանդիպեցինք, նա անսպասելիորեն ասաց՝ Բարև:

հարաբերական դերանուն

Ե՞րբ են սկսվում ամառային արձակուրդները:

հարաբերական դերանուն

Որտե՞ղ է գտնվում Հովհաննես Թումանյանի թանգարանը։

հարցական դերանուն։

Ես հիշեցի այն վայրը որտեղ ես անցկացրել էմ իմ մանկությունը։

հարաբերական դերանուն։

Ինչպե՞ս պատրաստել այդ խմորեղենը։

հարցական դերանուն։

Մենք նայում էինք ինչպես է այրվում անտառը։

հարաբերական դերանուն։

Ի՞նչ ես ուզում ուտել։

հարցական դերանուն։

Դա այն բանն էր, ինչ ես փնտրում էի:

հարաբերական դերանուն։

3.Փակագծում տրված գոյականներն ու բայերը համաձայնեցրո՛ւ ընդգծված դերանունների հետ:

Ոչ ոք (նկատել) նրան. բոլորը (լսել) հուզիչ երգը.

Ոչ ոք  չնկատեց նրան. բոլորը լսեցին հուզիչ երգը:

Ոչ մեկը (մոտենալ) նրան. նա այնքա˜ն բարկացած էր.

Ոչ մեկը չմոտեցավ նրան. նա այնքա˜ն բարկացած էր:

Բոլոր (մարդ) նա լավ է վերաբերվում.

Բոլոր մարդկանց նա լավ է վերաբերվում:

Բոլորին (ուղեկցել) հրապարակ:

Բոլորին ուղեկցեց հրապարակ:

Ամբողջ (քաղաք) (քննարկել) այդ դեպքը:

Ամբողջ քաղաքը քննարկել է այդ դեպքը:

Ողջը (դառնալ) կրակի բաժին:

Ողջը դարձավ կրակի բաժին

4.Կետերի փոխարեն գրի՛ր մենք  անձնական դերանվան համապատասխան ձևերը՝ մեր, մեզ մեզնից, մեզնով:

մեր մասին սխալ բաներ է պատմում:
Երեկոյան մեզ պատմում էր իր ճամփորդության մասին:
Նա մեզնից հեռու է հազարավոր կիլոմետրերով:
Գրում է, թե մեզնով է ապրում ու մեզ սպասելով է անցկացնում ժամանակը:
Նա մի  քանի տարի մեր տանը ապրեց:
Նա մեզ անընդհատ բողոքում է, չնայած մեզ շատ է սիրում

Домашнее задание

1.Составьте предложения из данных слов.

Андрей изучает математику в университете.

Марина читает статью в журнале.

Я жду моего друга на площади.

Студенты читают газеты в библиотеке.

Я видел Ольгу вчера в столовой.

В субботу мы смотрели интересный фильм в кино.

Моей подруги не было на занятии вчера.

2. Восстановите текст, дописав окончания:

Недавно я познакомился с сестрой моего  русского друга. Сестру друга зовут Ольга. Ольга окончила филологической факультет Волгоградского государственного университета. В университете Ольга изучала французский язык и французскую литературу. Сейчас Ольга работает в школьной учительницей французского языка и французского литература. Еще в школе она мечтала об этой профессии. Ольга интересный человек. Она любит не только свою профессию, она увлекается классической музыкой, поет в хором, занимается спортом. Ольга любит путешествовать. В прошлом году она ездила во Францию. В Париже она познакомилась с французским студентом. Французского студента зовут Жан. Он тоже мечтает стать преподавателем русского языка и русского литература. Ольга и Жан много гуляли по Парижу. Теперь они пишут интересные письма друг другу. Они пишут письма на русских и французских языках. Ольга пригласила французского студента в Россию. Они надеются, что обязательно встретятся друг с другом в будущем году.

красота окружает нас в жизни повсюду

Я считаю, что красота действительно окружает нас повсюду — просто иногда мы слишком спешим, чтобы её заметить. Она есть в природе: в утреннем солнце, в движении деревьев на ветру, в пении птиц. Она проявляется в людях: в их добрых поступках, улыбках, стремлении к созиданию. Красота — это не только внешняя привлекательность, но и моменты искренности, гармонии и вдохновения, которые можно увидеть в самых обыденных вещах. Главное — уметь смотреть внимательно и с открытым сердцем.