Հաց,հացի ստեղծման պատմությունը
Մարդիկ սկսել են հաց պատրաստել դեռևս 30 000 տարի առաջ։ Հացը հնագույն պատրաստված սննդամթերքներից է, որը հայտնվել է նեոլիթական դարաշրջանում։ Առաջին հացը մի տեսակ տապակած խառնուրդ էր, պատրաստված հացահատիկներից և ջրից։ Հացը կարևոր և տարածված սննդամթերք է՝ թխված խմորիչով կամ թթվեցմամբ հասունացրած խմորից: Խմորը պատրաստում են ալյուրով, ջրով ու աղով՝ երբեմն ավելացնելով շաքար։ Քարի դարում մարդն օգտագործում էր վայրի հացահատիկային բույսերը ջրում փափկացրած հում հատիկները որպես հաց: Հետագայում հատիկը մանրացրել են։ Ենթադրվում է, որ թթվեցրած խմորից հացի պատրաստման եղանակը հայտնագործել են Հին Եգիպտոսում: Առաջին հացը, ըստ լեգենդի, պատահաբար է ստացվել: Մի հին եգիպտացի պատրաստվում էր իր համար ավանդական բլիթ թխել, սակայն հոգնել էր և քնել` վառարանում մոռանալով ջրով
խառնված ալյուրը:
Հայկական հացի տեսակները և պատմությունը
Հայկական լեռնաշխարհում հաց թխել են դեռևս մ. թ. ա. III–II հազարամյակներում:
Միջնադարյան Հայաստանում հացը թխում էին թոնիրներում: Մի շարք գիտնականներ ցորենի բուն հայրենիքը համարում են Հայաստանը։
Ըստ հայկական հավատալիքի՝ հացահատիկի առաջին արտերն եղել են Մասիսի լանջին, հացահատիկի աստվածուհի Աշորան առաջինն է նկատել դեղնահասկ ցողունները և մարդկանց սովորեցրել հաց
ուտել: Դատարանում հայերը երդվել են հացով, քանի որ այն սուրբ է համարվել։ : Հացը գետնին գցելը մեղք է համարվել, հացը չէր կարելի գլխին դնել` անբերրիություն կառաջանար: Մտածել են, որ Աստծուն հաճելի չէ, որ հացը դանակով կտրվի՝ թանկություն կընկնի: Թոնրից հանած առաջին հացն ուղարկվել է այն տունը, որն հիվանդ ունի: Հացը տեսնելով` հիվանդն ուժ էր առնում ժամ առաջ ապաքինվելու համար: Հայերը սուրբ են համարել թոնիրը:
Հայերը ստեղծել են հացի բազմաթիվ տեսակներ` լավաշը, բլիթը,գարեհացը, գուկարը, ժենգյալովը, անեկը,դոնը կամ դոնիկը,թերունը, թալուկովը,մատնաքաշը,բիշին։
Այսօր Հայաստանում գործում են բազում հացի գործարաններ, ինպես նաև գյուղական համայնքներում դեռ պահպանվում են հացաթխման ավանդյութները: Հայկական տարածված հացատեսակներից են բոքոնը, մատնաքաշը, բաղարջը և, անշուշտ, մեր նշանավոր լավաշը:
Լավաշ
Հազարամյակներ շարունակ հայերը օգտագործել են լավաշ տեսակի հաց: Լավաշը
հայոց հացերի արքան է։ Լավաշը աշխարհի ամենաերկարաժամկետ պահվող հացն է (պահպանման ժամկետը 1 տարի): Լավաշը կարելի է չորացնել և շատ երկար պահել, իսկ երբ թրջում են ջրով ,նա կրկին թարմանում է:
Շատ երգեր, բանաստեղծություններ ու ավանդազրույցներ են նվիրվել լավաշին, հետևաբար կարող ենք հպարտությամբ համարել, որ այն Հայաստանի սրբապատկերներից մեկն է: Հայոց ազգային սովորություններից է հարսի ուսին լավաշ գցելը, որ նշանակում է, թե աղջիկը հացառատ կդարձնի այն օջախը ուր հարս է գնում:
